करु नको

प्रेमामधे पुरा न भिजला

प्रेम तयाला करु नको

मैत्र ज्याला पुरे न कळले

मित्र त्याला करु नको

अकुशल भावनेसोबत

कारागिरी करु नको

अर्धे मुर्धे जगणे अन

मरणेही अर्धे करू नको

धरलीस कास अव्यक्ताची तर 

घाई बोलाण्या करु नको

बोलण्याचा घेतलास वसा तर

मधेच थांबणे करु नको

मान्य गोष्ट एखादी तर

न मांडणे तू करु नको

अमान्य तुला असे काही

अस्पष्ट बोलणे करु नको

दिले कुणी अर्धे उत्तर 

स्विकार त्याचा करु नको

अर्धसत्य भवती वावरती

विश्वास त्यावर करु नको

पाहशील जी स्वप्ने तू

अपुरी पाहणे करु नको

अन आशेचे पाखरु तयाचे

पंख कापणे करु नको

अर्धा भरला पाण्याचा प्याला

तहान भागवणे करू नको

चतकोर तुकडा भाकरी साठी

जीव टाकणे करु नको

अर्धा रस्ता कोठलाच अन

ध्येय तुझे करु नको

अर्धवट विचारांनी मनाला

घेरुन घेणे करु नको

अर्धांग तुझे प्रेमाचे श्रेय

त्यास असे तू करु नको

आयुष्याचा वळणावरती

तुलाच विसरणे करु नको

अव्यक्त असा बोल एक

मनात ठेवणे करु नको

अन स्मित जरासे करणे

यास विसरणे करु नको

आप्तांच्याजवळ नसणे

हे कधीही करु नको

आप्त असुनि लांब असती

जवळ त्यांना करु नको

मित्र कोण अन मैत्र काय

भान सोडणे करु नको

तुझ्यातले मर्म तुझे

विसरणे करु नको

- 

(खल़िल़ जिब्रानच्या एका गज़लवरून)

माझ्याविना

मध्यंतरी पर्शियन गज़लकार रुमी ची एक गज़ल वाचलेली. मनात राहिलेली.

अन मग आज ही उतरली.

*माझ्याविना*

भटकंतीत त्या होतो मी, माझ्याविना

त्याच जागी सापडेन मी, माझ्याविना

मुखचंद्रमा जो मला पाहुनि लपे सदा,  

मत मांडुनि आपुलेची गेला, माझ्याविना

वाटले ज्या दु:खात मी संपलो होतो

तेच ते दु:ख जन्मे पुन्हा, माझ्याविना

कैफात फिरलो नेहमी मदीरेशिवाय

सुखातच मी होतो नेहमी, माझ्या विना

तू नकोस आठवू  मज कदापि हा असा

आठव ठेवेन मीच माझा,  माझ्याविना

माझ्या शिवाय खुष मी, सांगतो आहे

की रहा आपुल्यातच गुंग, माझ्याविना

रस्ते सगळे बंद होते मज समोरी

एक वाट परी खुली जाहली, माझ्याविना

लवलवत्या ज्योतीसमान ताजातवाना

जगण्याचा कैफ परि राहत नाही, माझ्याविना

---

तू बाई आहेस न म्हणून !

बाईनं कसं सोज्वळच असायला हवं

कितीही शिकली सवरली तरी

आत्मविश्वासाचा ताठा नको हो

बसताना शालिनतेनंच बसावं

चालताना ताठ, आत्मविश्वास नकोच

उभं रहाताना लवून नाजूक दिसावं

उंचनिंच, ताठ, खांदे सरळ, थेट नजर

छे, छे असं कसं चालेल बरं 

नाजूक, बारीक, कमनियच असायला हवं

अगदी सोळा पासून सत्तरी पर्यंतही हो.

तू बाई आहेस न म्हणून हो!

आवाजाचा पोत कसा हलका हवा

बोलावं किती याचं भान हवं

तुझा नाजुकपणा कसा टिकायला हवा

कोणते विषय बोलायचे, कोणते 

टाळायचे याचं सतत भान हवं

मोठ्यानं हसणं, टाळ्या देणं

हे सगळं टाळायला हवं

तू बाई आहेस न म्हणून हो!

काळ बदलला, तर शिक हो भरपूर

नोकरीही कर, गाड्याही चालव

पण मुलांची ने आण तूच कर

त्यांना वळण लावणं हे तुझच काम

स्वयंपाक पाणी, आला गेला

घर आवरणं, सुबक, सुंदर ठेवणं

हे सगळं तुझंच बरं का

त्यात हयगय नको

तू बाई आहेस न म्हणून हो!

कितीही शिकलीस, पदं मिळवलीस

तरी घर तुलाच नीट ठेवायचय

नाती गोती पै पाहुणा तूच बघायचायस

वाणसामान भाजीबिजी तुझीच कामं

ऑफिसच्या जबाबदाऱ्या, कामाच्या वेळा

ते तुझं तू बघ पण घरही तूच बघ हं

तू बाई आहेस म्हणून हो!

एकटीनं मजा करणं, आनंद मिळवणं

तसं ठिके म्हणा, म्हणजे कर तू.

पण कुटुंबाला धरून रहायला हवंस

दुसऱ्याने कितीही कटू बोललेलं,

तू ते सकारात्मकच घ्यायला हवं

इतरांनी तुझे दोष दाखवले, तर

तुझ्यात बदल करायला हवेसच

तुझं तुझं म्हणून काही का मत असेेना

कुटुंबा,समाजासाठी मुरड घालायला हवीस

तू बाई आहेस न म्हणून हो!

आणि हो, या अपेक्षा, ही दृष्टी

सगळ्याच समाजाची बरं का

बाई असो वा पुरुष तुला जोखताना

फरक नाही दृष्टीत अजिबात

तुझं बाईपण सगळे हिरीरीने तपासणार

आरशात स्वत:चं नाजूकपण सांभाळत

अन जगात दणकट जबाबदारी पेलूनही

तुला पहाताना, दुसरी बाईही असंच बघणार

तू बाई आहेस न म्हणून हो!

---

नस्तलिख

(नुकतीच पर्शियन भाषा शिकले, तर त्यातील अक्षरांवर सुचलेली ही कविता. दुसऱ्या ओळीत ती अक्षर अन त्या आधी त्यांचे पर्शियनमधील नाव गुंफलय. खरं तर प्रेयसीवर कविता होईल पण मला लिपीवरच सुचली.)

शरमाके गर्दन घुमाई जो तुने देखके मुझको

गर्दन नहीं 'लाम' ل ही दिखा मुझको 

और झुका चेहरा तेरा चुनरींमें

चेहरा नहीं 'अएन' عـ ही दिखा मुझको 

दम घुटनेसे जो होठोंसे साँस ली तुमने

होठ नहीं 'हेय' ه ही दिखा मुझको 

पैरोंतले पायल तेरे छम्म से बाजे

घुंगरू नही 'चे' چا के ऩुक्तेही दिखे मुझको 

कलाम पढ़ते हुये झुकी जरा तुम तो

कमऩिय सी 'काफ' ک दिखा मुझको 

दामन जो तेरा, हलकेसे पकडा मैने

दामन नही 'रे' ر का फर्राटा दिखा मुझको 

ठोडी जो तेरी हलकेसे उठाई मैने

नाजुकसा 'दाल' د दिखा मुझको 

जाते हुये इक बार मुडके देखा तुने

तू नही कमसिन सा 'मीम' م दिखा मुझको 

तुझे अनोखा कहु, बेमिसाल या अवल कहुँ

तेरी हर अदा 'नस्तलिख' में दिखती है मुझको

अस्तित्व की पहचान

वह कहते है, न सोच;

"उस" ने लिख रखा है!

मै कहू की गर न सोचू

तो क्या खाक जिंदा हू ? 

समझेगा हिज्र की रातको;

न वह है, न मेरी सोच है

न जिंदगी, न सभ्यता, न हक है

बस अंतरिक्ष में उभरा हुवा ओम है!

---

वह कहते है, न सोच;

"उस"ने लिख रखा है!

वह- समाजाचे नेते, इथे धर्ममार्तंड; म्हणतात की जीवन कसं जगावं याबाबत तू काही विचार करू नकोस.

त्याने, म्हणजे प्रेषिताने ते लिहून ठेवलय; म्हणजे आपल्या धर्मग्रंथात सांगितलय तसं जग. 

मै कहू की गर न सोचू

तो क्या खाक जिंदा हू ?

पण मी म्हटलं की, मी जर विचारच केला नाही तर;

मी जिवंत आहे असंच असणार नाही- इथे देकार्ट सूचवायचाय - आय थिंक देअर फर आय अॅम 

समझेगा हिज्र की रातको

न वह है, न मेरी सोच है

(हिज्र म्हणजे सेपरेशन) जीवन आणि मृत्यू यांच्यापासून अलग होण्याच्या दिवशी- म्हणजे जेव्हा पापपुण्याचा हिशोब केला जाईल त्या रात्री; 

तुला समजेल की प्रेषित वगैरे काही नसतं, ना तुझी विचार करण्याची क्षमता ( म्हणजे तू स्वत:); 

न जिंदगी, न सभ्यता, न हक है*

बस अंतरिक्ष में उभरा हुवा ओम है

ना काही जगण्याचे महत्व (कसे जगताय, जगण्याचे नियम म्हणजेच धर्म), ना कोणती संस्कृती, ना कोणता देव (हक म्हणजे खुदा - देव) 

यातलं काहीच नाही;

तर अंतराळात फक्त ओम हा आवाज उमटत असतो (असं म्हणतात की कॉसमिक साऊंड ओम सारखा आहे, तो संदर्भ) 

एकुणात जगण्याबद्दल, त्याचे नियम, धर्म, तत्वज्ञान, इतिहास, संस्कृती हे सगळं फोल आहे, शेवटी मानव हा एक क्षुद्र जीव आहे विश्वाच्या पसाऱ्यात. अन 50-80 वर्ष हा एका व्यक्तीचा जीवनकाळ हाही नगण्य आहे विश्वाच्या कालमर्यादेत.

साथ

फोटो:  अश्विनी पत्की

तुला पाहिले अन 

थबकले जरा मी

वळले लगेच अन 

प्रवाही बनले मी

तुझ्या दो बाहुंनी

दिले आवतण मला

वळले मग बाजुंनी

आस लागली मला

पाहण्या वाकलास तू

मज शोधण्यास खाली

अन मग मी बने तू

बिंब प्रतिबांबास जळी

बंध जन्मोजन्मीचा

कधी इथे, कुठे कधी

खेळ जिवा शिवाचा 

हा असे जन्मोजन्मी

- ---

चल, पुन्हा लढूत!

फोटो: सोनाली मालवणकर

मला हवाय तो प्रकाश

दूरवर दिसणारा 

जगण्याची धडपड करणाऱ्या

न झोपणाऱ्या शहराची

ती अविरत जीवनेच्छा

आसुसून प्यायचीय

जिवाच्या निकराने पाय मारत

पोहोचायचय त्या पर्यंत

मनातली सारी खळबळ

पायाच्या रेट्याने उडवून द्यायचीय

अन सरसर आवाजाच्या तालात

मन शांत करत नेणारा

हा अदभूत एकांतही

सुखावतेय तनमनाला

नव्या उन्मेषाचे खुणावतेय

एक सकारात्मक विश्व

दुरत्वाच्या अस्तित्वाला

पचवण्याची ताकद मिळवून

चाललेय परत त्या शहराकडे

एक नवी उमेद, 

एक नवी सकाळ

मनाला बुद्धीशी जोडून

पुन्हा दोन हात करत

परतेय आता शहराकडे!

---

इतिहास वगैरे

 काळ्या कसदार मातीतून वर आलेलो मी.

आज एक नवी पालवी फुलटीय कोवळी,

तिचा नारिंगी भगवा रंग

तिचा कोवळेपणा

सृजनाचा प्रयत्न

फार भावलाच.

पण त्याहून भावला 

तो तिचा इतिहासाशी

नाळ जोडण्याचा प्रयत्न! 

मागे, खाली 

तपशील हरवलेला 

इतिहास दिसतोय?

हो तोच कणखर, दगडी

स्वत:चं एक अस्तित्व 

उभं करून तग 

धरून असलेला.

हा, आता काहींना 

दिलाय विटांच्या

भगव्या रंगाचा 

गिलावा, कुठेकुुठे.

लपलेत काही तपशील,

काही नवेच आयाम

उमटलेत त्यावर.

काही हरवलेत बुरुज,

उगवलीत काही  

नवी बांडगुळं.

पण आहे न, आहेच.

तिथे उभा इतिहास;

माझा समृद्ध वारसा! 

हा, आता माझी

पाळंमुळं नाहीत तिथवर...

पण आहे, पाठिमागे

तो इतिहास.

मग मी माझ्या नव्या

गुलाबी लव्हाळ्याला

मागच्या भगव्य़ा गिलाव्याशी

जोडू पहातो, 

उर कसा

अभिमानाने 

दाटून येतो.

खाली पाण्यात पडलेल्या

जुन्या खोडाच्या 

हिरव्या डेरेदार 

प्रतिबिंबात आणि 

माझ्या जुन्या 

पानांमधला हिरवेपणा 

मला नाही 

बघावा वाटत.

ते साधर्म्य मला 

फारच सुमार वाटतं.

मग पानाच्या टोकाशी

कळत नकळत दिसणारा

वास्तवाचा कराल 

मातकट रंग त्या

जुन्या भिंतीतल्या चिऱ्याशी

कसा जुळतोय 

हेच शोधत 

खुष होतो मी.

पायाखालची जमीन 

दिसत नाही तेच बरय;

नकोच दिसायला ती.

तिचा सुपीक, 

काळाभोर रंग

अजिबात जुळत नाही

त्या मागच्या भव्यदिव्य

इतिहासाशी!

अन हो, ही नव्हाळीही

आपली वानगी दाखल हो!

तिनं आयुष्यभर 

असं भगवं वगैरे

रहावं, असं नाहीच हं!

शेवटी निसर्ग आहे, 

नियम आहेत,

संसार आहेत

जबाबदाऱ्या आहेत.

यात कुठे हो वेळ?

अन माझी परंपरा

कौटुंबिक रुढीही... 

कुठे हो इतिहासाशी

बांधलेलं सगळं?

तो इतिहास कसा

दूरून उत्तुंग वगैरे.

तो वर्तमान असताना;

मी, माझे वंशज

नेहमीच दूर असतो हो.

अहो त्याशिवाय 

मी जगलो कसा असतो?

इतिहासातच विरून 

नसतो का गेलो? 

पण काही म्हणा हं

आज या सृजनामुळे

माझी त्या इतिहासाशी

नाळ जुळली 

हे खरच, 

अभिमानाचच! 

छाती कशी

अभिमानाने

फुलून 

आलीय!

---

जाणीव

तुझ्या आत आहे एक 

प्रकाशाचे रोपटं!

तुझं तू जाणलस 

तर ठिकच.

अन्यथा काही खरं नाही

प्रकाशाचं!

दोस्त

दोस्त समझ कर तुझे,

जो बिठाया पलकोंतलें

ढुँढता चला गया तू

मेरी रुह को, जर्रें जर्रें

न मिला दिल तो मेरा,

खंजीर को चलाता गया

देखता गर गिरेबान में

वही तू पाता दिल मेरा.