टुमदार गाव

माणसाचं आयुष्य म्हणजे

एक वसलेलं टुमदार गाव!

बालपणी डुबकी मारायला

पायथ्याशी असणारा शांत किनारा

ये, पुढे ये म्हणत 

वाकुल्या दाखवणारी छोटी बोट

किनाऱ्यावरच्या छत्राखाली

मनसोक्त हुंदडणं.

अन तारुण्याच्या उभारीतलं

ते नावेतून स्वत:ला

झोकून देणं, 

स्वत:च्याच परिसीमा जोखणं.

मग कधी तरी किनाऱ्याशीच जरा दूर

आपली बोट नांगरणं

तिथून आपली उंची, आपलं प्रतिबिंब

सिद्ध करत रहाणं.

अन मग कधीतरी

उंचावरच्या पर्वतावर

बसून केलेली साधना,

मन:शांतीसाठी केलेले ध्यान.

या सगळ्यात आकाशीचा 

पांढरा शुभ्र, दिशा दर्शक

अभ्र बघायचा राहिलाच की...

अन राहिली सागरी 

दूर वर टाकायची नजर.

पण असो,

आभाळीचे निळे अन

समुद्राचे निळे

दोन्ही पोहोचलेच की थोडे थोडे.

अन हाती आलेले सगळं

टुमदार सजलं, सजवलं.

अजून काय पाहिजे?

शिवाय पर्वतराशीवरून का होईना,

शुभ्र अभ्र अन त्याचं तेज 

पोहोचलं थोडं थोडं.

म्हणतात ना, माणसाचं आयुष्य;

एक टुमदार गाव, वसलेलं! 

---

सोनसळी

 

 

जशी निळ्याच्या ओठी 

साजिरी बासुरी

तशी जलाशयी सोनेरी 

उभी मध्यात मुरली

घन:श्यामाच्या बासुरीचे 

सूर आसमंती

सोनसळी मुरलीची 

आभा आसमंती

सुखदु:खाच्या भाऱ्यात 

शांत करी शाम

निसर्गाच्या कुशीतून देई 

आशेचा संदेश!

---

अळवावरचा थेंब

अळवावरच्या थेंबा सारखे, जमेल का मज जगणे?

कशातच मिळून न जाणे, असेल का ते जगणे?

भाव भावना, गुंत्यात त्या साऱ्या, हरवून जाणे

की साऱ्यातून निर्लेप राहणे, हे असेल जगणे?

पुस्तकांतील अनुभव, ज्ञान, विचार वाचित जाणे

की ध्यान धारणा, अध्यात्म साधणे, हे असेल जगणे?

समाजातील प्रत्येकाशी स्व:चे, नाते जोडत जाणे

की तुटूनी त्यागुनी, ध्यास तयाचा, हे असेल जगणे?

प्रत्येकाचा मार्ग असा, भिन्न विभिन्न असे

या सगळ्यांचे, सगळ्यातून जगणे, हेच असेल जगणे?

---

कृष्ण मंजिरी

दिवसभर केलेल्या तडजोडी, 

व्यवहार सगळ्याची पुटं

चढत रहातात त्याच्यावर.

लोकांची पापं स्वत:वर घेत

त्यांना आशिर्वाद देत

तो सगळा राप स्वत:वर चढू देतो

भक्ताला आश्वस्त करत

सगळे शाप आपल्यावर

लेवत जातो.

अन मग दुसऱ्या दिवशी 

सचैल स्नानाने शुचिर्भूत होऊन

पुन्हा उभा रहातो कृष्ण, 

....... दर्शनासाठी!

स्नानाचे निर्माल्य आपसूक 

वाहिले जाते तुळशीला.

सगळी पापं येऊन पडतात 

तिच्या पायाशी.

अन तीही निमुटपणे, 

सगळ्यांचे सगळे अपराध 

पोटाशी घेते.

सगळा कळिकाळाचा काळा राप

लेवून घेते पानापानांवर, अंगभर

केलेलं सगळं कृष्णार्पण

शेवटी तिच्या नशीबी येतं.

कृष्णा, तू दिलेला काळेपणा 

उतरत गेलाय बघ 

वर्षानुवर्ष तिच्यात

अन गोरी , निर्वाज 

राधा बनलीय आता

..... कृष्ण मंजिरी!

---

कुणास ठावे

 

कशास आलो जगी मी या, कुणास ठावे

जगण्याची धुंदी तरी कशी मज, कुणास ठावे

भाजी भाकरी, खळगे भरणं करीतच आलो

जगण्याचा परि या उपेग काही, कुणास ठावे

प्रेम, आपुलकी, आदर यांचा प्रयत्न करीत आलो

यातूनी साधले का काही, कुणास ठावे

शिकणे आणि शिकवणे हे ही, करीत आलो

परि सगळ्याचा उपेग काही, कुणास ठावे

दया, कणव अन मदत सगळ्यांना करीत आलो

याने भले कुणाचे झाले काही,  कुणास ठावे

भाव इतरांचे जपणे - समजणे करीतची आलो

दु:ख किती कुणाचे हलके झाले, कुणास ठावे

कसा जगलो आयुष्य सारे कळतची नाही

जगलो का की बस, जीवंत होतो, कुणास ठावे

---

करु नको

प्रेमामधे पुरा न भिजला

प्रेम तयाला करु नको

मैत्र ज्याला पुरे न कळले

मित्र त्याला करु नको

अकुशल भावनेसोबत

कारागिरी करु नको

अर्धे मुर्धे जगणे अन

मरणेही अर्धे करू नको

धरलीस कास अव्यक्ताची तर 

घाई बोलाण्या करु नको

बोलण्याचा घेतलास वसा तर

मधेच थांबणे करु नको

मान्य गोष्ट एखादी तर

न मांडणे तू करु नको

अमान्य तुला असे काही

अस्पष्ट बोलणे करु नको

दिले कुणी अर्धे उत्तर 

स्विकार त्याचा करु नको

अर्धसत्य भवती वावरती

विश्वास त्यावर करु नको

पाहशील जी स्वप्ने तू

अपुरी पाहणे करु नको

अन आशेचे पाखरु तयाचे

पंख कापणे करु नको

अर्धा भरला पाण्याचा प्याला

तहान भागवणे करू नको

चतकोर तुकडा भाकरी साठी

जीव टाकणे करु नको

अर्धा रस्ता कोठलाच अन

ध्येय तुझे करु नको

अर्धवट विचारांनी मनाला

घेरुन घेणे करु नको

अर्धांग तुझे प्रेमाचे श्रेय

त्यास असे तू करु नको

आयुष्याचा वळणावरती

तुलाच विसरणे करु नको

अव्यक्त असा बोल एक

मनात ठेवणे करु नको

अन स्मित जरासे करणे

यास विसरणे करु नको

आप्तांच्याजवळ नसणे

हे कधीही करु नको

आप्त असुनि लांब असती

जवळ त्यांना करु नको

मित्र कोण अन मैत्र काय

भान सोडणे करु नको

तुझ्यातले मर्म तुझे

विसरणे करु नको

- 

(खल़िल़ जिब्रानच्या एका गज़लवरून)

माझ्याविना

मध्यंतरी पर्शियन गज़लकार रुमी ची एक गज़ल वाचलेली. मनात राहिलेली.

अन मग आज ही उतरली.

*माझ्याविना*

भटकंतीत त्या होतो मी, माझ्याविना

त्याच जागी सापडेन मी, माझ्याविना

मुखचंद्रमा जो मला पाहुनि लपे सदा,  

मत मांडुनि आपुलेची गेला, माझ्याविना

वाटले ज्या दु:खात मी संपलो होतो

तेच ते दु:ख जन्मे पुन्हा, माझ्याविना

कैफात फिरलो नेहमी मदीरेशिवाय

सुखातच मी होतो नेहमी, माझ्या विना

तू नकोस आठवू  मज कदापि हा असा

आठव ठेवेन मीच माझा,  माझ्याविना

माझ्या शिवाय खुष मी, सांगतो आहे

की रहा आपुल्यातच गुंग, माझ्याविना

रस्ते सगळे बंद होते मज समोरी

एक वाट परी खुली जाहली, माझ्याविना

लवलवत्या ज्योतीसमान ताजातवाना

जगण्याचा कैफ परि राहत नाही, माझ्याविना

---

तू बाई आहेस न म्हणून !

बाईनं कसं सोज्वळच असायला हवं

कितीही शिकली सवरली तरी

आत्मविश्वासाचा ताठा नको हो

बसताना शालिनतेनंच बसावं

चालताना ताठ, आत्मविश्वास नकोच

उभं रहाताना लवून नाजूक दिसावं

उंचनिंच, ताठ, खांदे सरळ, थेट नजर

छे, छे असं कसं चालेल बरं 

नाजूक, बारीक, कमनियच असायला हवं

अगदी सोळा पासून सत्तरी पर्यंतही हो.

तू बाई आहेस न म्हणून हो!

आवाजाचा पोत कसा हलका हवा

बोलावं किती याचं भान हवं

तुझा नाजुकपणा कसा टिकायला हवा

कोणते विषय बोलायचे, कोणते 

टाळायचे याचं सतत भान हवं

मोठ्यानं हसणं, टाळ्या देणं

हे सगळं टाळायला हवं

तू बाई आहेस न म्हणून हो!

काळ बदलला, तर शिक हो भरपूर

नोकरीही कर, गाड्याही चालव

पण मुलांची ने आण तूच कर

त्यांना वळण लावणं हे तुझच काम

स्वयंपाक पाणी, आला गेला

घर आवरणं, सुबक, सुंदर ठेवणं

हे सगळं तुझंच बरं का

त्यात हयगय नको

तू बाई आहेस न म्हणून हो!

कितीही शिकलीस, पदं मिळवलीस

तरी घर तुलाच नीट ठेवायचय

नाती गोती पै पाहुणा तूच बघायचायस

वाणसामान भाजीबिजी तुझीच कामं

ऑफिसच्या जबाबदाऱ्या, कामाच्या वेळा

ते तुझं तू बघ पण घरही तूच बघ हं

तू बाई आहेस म्हणून हो!

एकटीनं मजा करणं, आनंद मिळवणं

तसं ठिके म्हणा, म्हणजे कर तू.

पण कुटुंबाला धरून रहायला हवंस

दुसऱ्याने कितीही कटू बोललेलं,

तू ते सकारात्मकच घ्यायला हवं

इतरांनी तुझे दोष दाखवले, तर

तुझ्यात बदल करायला हवेसच

तुझं तुझं म्हणून काही का मत असेेना

कुटुंबा,समाजासाठी मुरड घालायला हवीस

तू बाई आहेस न म्हणून हो!

आणि हो, या अपेक्षा, ही दृष्टी

सगळ्याच समाजाची बरं का

बाई असो वा पुरुष तुला जोखताना

फरक नाही दृष्टीत अजिबात

तुझं बाईपण सगळे हिरीरीने तपासणार

आरशात स्वत:चं नाजूकपण सांभाळत

अन जगात दणकट जबाबदारी पेलूनही

तुला पहाताना, दुसरी बाईही असंच बघणार

तू बाई आहेस न म्हणून हो!

---

नस्तलिख

(नुकतीच पर्शियन भाषा शिकले, तर त्यातील अक्षरांवर सुचलेली ही कविता. दुसऱ्या ओळीत ती अक्षर अन त्या आधी त्यांचे पर्शियनमधील नाव गुंफलय. खरं तर प्रेयसीवर कविता होईल पण मला लिपीवरच सुचली.)

शरमाके गर्दन घुमाई जो तुने देखके मुझको

गर्दन नहीं 'लाम' ل ही दिखा मुझको 

और झुका चेहरा तेरा चुनरींमें

चेहरा नहीं 'अएन' عـ ही दिखा मुझको 

दम घुटनेसे जो होठोंसे साँस ली तुमने

होठ नहीं 'हेय' ه ही दिखा मुझको 

पैरोंतले पायल तेरे छम्म से बाजे

घुंगरू नही 'चे' چا के ऩुक्तेही दिखे मुझको 

कलाम पढ़ते हुये झुकी जरा तुम तो

कमऩिय सी 'काफ' ک दिखा मुझको 

दामन जो तेरा, हलकेसे पकडा मैने

दामन नही 'रे' ر का फर्राटा दिखा मुझको 

ठोडी जो तेरी हलकेसे उठाई मैने

नाजुकसा 'दाल' د दिखा मुझको 

जाते हुये इक बार मुडके देखा तुने

तू नही कमसिन सा 'मीम' م दिखा मुझको 

तुझे अनोखा कहु, बेमिसाल या अवल कहुँ

तेरी हर अदा 'नस्तलिख' में दिखती है मुझको

अस्तित्व की पहचान

वह कहते है, न सोच;

"उस" ने लिख रखा है!

मै कहू की गर न सोचू

तो क्या खाक जिंदा हू ? 

समझेगा हिज्र की रातको;

न वह है, न मेरी सोच है

न जिंदगी, न सभ्यता, न हक है

बस अंतरिक्ष में उभरा हुवा ओम है!

---

वह कहते है, न सोच;

"उस"ने लिख रखा है!

वह- समाजाचे नेते, इथे धर्ममार्तंड; म्हणतात की जीवन कसं जगावं याबाबत तू काही विचार करू नकोस.

त्याने, म्हणजे प्रेषिताने ते लिहून ठेवलय; म्हणजे आपल्या धर्मग्रंथात सांगितलय तसं जग. 

मै कहू की गर न सोचू

तो क्या खाक जिंदा हू ?

पण मी म्हटलं की, मी जर विचारच केला नाही तर;

मी जिवंत आहे असंच असणार नाही- इथे देकार्ट सूचवायचाय - आय थिंक देअर फर आय अॅम 

समझेगा हिज्र की रातको

न वह है, न मेरी सोच है

(हिज्र म्हणजे सेपरेशन) जीवन आणि मृत्यू यांच्यापासून अलग होण्याच्या दिवशी- म्हणजे जेव्हा पापपुण्याचा हिशोब केला जाईल त्या रात्री; 

तुला समजेल की प्रेषित वगैरे काही नसतं, ना तुझी विचार करण्याची क्षमता ( म्हणजे तू स्वत:); 

न जिंदगी, न सभ्यता, न हक है*

बस अंतरिक्ष में उभरा हुवा ओम है

ना काही जगण्याचे महत्व (कसे जगताय, जगण्याचे नियम म्हणजेच धर्म), ना कोणती संस्कृती, ना कोणता देव (हक म्हणजे खुदा - देव) 

यातलं काहीच नाही;

तर अंतराळात फक्त ओम हा आवाज उमटत असतो (असं म्हणतात की कॉसमिक साऊंड ओम सारखा आहे, तो संदर्भ) 

एकुणात जगण्याबद्दल, त्याचे नियम, धर्म, तत्वज्ञान, इतिहास, संस्कृती हे सगळं फोल आहे, शेवटी मानव हा एक क्षुद्र जीव आहे विश्वाच्या पसाऱ्यात. अन 50-80 वर्ष हा एका व्यक्तीचा जीवनकाळ हाही नगण्य आहे विश्वाच्या कालमर्यादेत.